Liên quan đến việc hỏi ý kiến trẻ 7 tuổi về hiến tạng trong dự thảo luật sửa đổi, Luật sư Nguyễn Văn Hậu vạch rõ ranh giới pháp lí để bảo vệ quyền trẻ em.
Trẻ 7 tuổi liệu có đủ nhận thức để đưa ra quan điểm về một vấn đề nhạy cảm và thiêng liêng như hiến tạng ? Câu hỏi này đang châm ngòi cho những cuộc tranh luận nảy lửa xung quanh dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người (sửa đổi). Nhiều người lo ngại đây là sự "trao quyền quá tuổi", thậm chí mở đường cho sự áp đặt từ người lớn. Ranh giới nào giữa việc "lắng nghe tiếng nói của trẻ" và "quyết định pháp lí"? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi thẳng thắn với Luật sư Nguyễn Văn Hậu – Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam để bóc tách những góc khuất pháp lí, giải mã nút thắt và định vị lại giá trị thực sự của hai chữ "tham vấn" đối với thế hệ tương lai.
- Thưa Luật sư, việc quy định lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi trong quá trình xây dựng Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) dựa trên những điều khoản cụ thể nào của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hay Luật Trẻ em hiện hành?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Trước hết cần phân biệt rất rõ giữa quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em với quyền tự quyết định một vấn đề pháp lí hoặc y tế.
Việc lấy ý kiến trẻ em từ đủ 7 tuổi trong quá trình xây dựng dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) xuất phát từ quyền tham gia của trẻ em và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc xem xét ý kiến của trẻ khi xây dựng những chính sách có liên quan trực tiếp đến các em.
Luật Trẻ em năm 2016 đã ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của trẻ em, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo đảm sự tham gia của trẻ trong quá trình xây dựng các quyết định, chính sách tác động đến trẻ.
Bên cạnh đó, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 cũng đặt ra yêu cầu lấy ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của chính sách, nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch và tính khả thi của văn bản.
Mốc 7 tuổi cũng không phải là một con số hoàn toàn mới. Trong hệ thống pháp luật hiện hành, trẻ từ độ tuổi này đã được xem xét ý kiến trong một số quyết định liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của mình, chẳng hạn vấn đề chăm sóc thay thế, xác định người trực tiếp nuôi dưỡng khi cha mẹ li hôn hoặc giải quyết một số vụ việc dân sự.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi trẻ từ đủ 7 tuổi đều được pháp luật mặc nhiên coi là có đầy đủ năng lực để tự quyết định những vấn đề y tế phức tạp.
Đối với dự thảo Luật này, việc tham vấn trẻ em có ý nghĩa ở chỗ giúp cơ quan soạn thảo hiểu hơn về nhận thức, tâm lý, nguyện vọng và những lo ngại của trẻ trước những quy định liên quan trực tiếp đến thân thể, sức khỏe và quyền nhân thân của các em.
Điều quan trọng nhất là phải hiểu rằng hỏi ý kiến trẻ không đồng nghĩa trao cho trẻ quyền hiến mô, tạng. Đây là hoạt động tham vấn chính sách nhằm bảo đảm tiếng nói của trẻ được lắng nghe.
- Nhưng trẻ 7 tuổi chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự. Việc hỏi trẻ về hiến tạng có tạo ra một tiền lệ pháp lí bất ổn hay không?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Tôi cho rằng không nên đồng nhất hai vấn đề này.
Một đứa trẻ từ đủ 7 tuổi được hỏi ý kiến không có nghĩa pháp luật công nhận trẻ có đầy đủ năng lực hành vi dân sự hoặc có quyền tự mình quyết định những vấn đề pháp lí liên quan đến thân thể.
Đây là việc bảo đảm quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng đối với những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của trẻ.
Trong lĩnh vực hiến mô, bộ phận cơ thể người, sự phân biệt này càng quan trọng. Ý kiến của trẻ có thể giúp cơ quan soạn thảo nhận diện được những tác động về tâm lí, sức khỏe và xã hội, nhưng ý kiến đó không thể thay thế các điều kiện pháp lí, sự đồng ý cần thiết hoặc các yêu cầu chuyên môn y tế.
Đặc biệt, quá trình tham vấn phải bảo đảm tính tự nguyện, cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi và tuyệt đối tránh việc gây áp lực hoặc định hướng trẻ theo một câu trả lời có sẵn.
Nếu không kiểm soát tốt những yếu tố này thì việc “lấy ý kiến” rất dễ biến thành việc người lớn nói thay cho trẻ.
Việc lấy ý kiến trẻ em từ đủ 7 tuổi trong quá trình
xây dựng dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) xuất phát từ quyền tham gia của trẻ em và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc xem xét ý kiến của trẻ khi xây dựng những chính sách có liên quan trực tiếp đến các em. Luật Trẻ em năm 2016 đã ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của trẻ em, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo đảm sự tham gia của trẻ trong quá trình xây dựng các quyết định, chính sách tác động đến trẻ.Luật sư Nguyễn Văn Hậu
- Vậy làm thế nào để bảo đảm trẻ từ 7 đến dưới 15 tuổi không bị cha mẹ, thầy cô hoặc người đại diện định hướng khi trả lời khảo sát?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất nếu muốn kết quả khảo sát thực sự có giá trị.
Trước hết, cần tạo ra một môi trường đủ độc lập và riêng tư để trẻ có thể bày tỏ quan điểm. Trong những trường hợp phù hợp, có thể sử dụng phiếu khảo sát ẩn danh, phiếu kín để trẻ không có cảm giác mình phải đưa ra câu trả lời làm hài lòng cha mẹ, giáo viên hay người khảo sát.
Thứ hai là cách đặt câu hỏi. Với trẻ nhỏ, không thể sử dụng ngôn ngữ pháp lý hoặc y khoa quá phức tạp. Cần sử dụng ngôn ngữ đơn giản, hình ảnh hoặc những tình huống trực quan để trẻ hiểu đúng vấn đề trước khi đưa ra quan điểm.
Nếu một câu hỏi đã hàm ý sẵn rằng “hiến mô là một hành động cao đẹp” hoặc tạo cảm giác trẻ có nghĩa vụ phải đồng ý thì kết quả khảo sát sẽ không còn phản ánh nhận thức thực sự của trẻ.
Ngoài ra, cần có cơ chế giám sát độc lập, có thể huy động sự tham gia của các tổ chức đại diện, bảo vệ quyền trẻ em. Người thực hiện khảo sát cũng cần được tập huấn để nhận diện những biểu hiện cho thấy trẻ đang lặp lại ý kiến của người lớn hoặc chịu tác động từ môi trường xung quanh.
Dữ liệu sau khi thu thập cũng phải được kiểm soát về chất lượng, bảo đảm không tùy tiện loại bỏ những ý kiến khác biệt.
- Đại diện Bộ Y tế cho biết không lấy ý kiến học sinh tiểu học mà khảo sát học sinh từ THCS trở lên tại các cơ sở giáo dục, nhưng lại lấy ý kiến trẻ từ 7 tuổi tại các cơ sở y tế. Sự phân luồng đối tượng này có làm mất tính đồng bộ và khoa học của dữ liệu khảo sát hay không?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Không nhất thiết cứ phải khảo sát tất cả các nhóm trẻ bằng một phương pháp giống nhau mới bảo đảm tính khoa học.
Điều quan trọng là phải xác định rõ mục tiêu của từng nhóm khảo sát.
Tại trường học, khảo sát diện rộng có thể tập trung vào học sinh THCS, THPT để đánh giá nhận thức và quan điểm chung về chính sách. Trong khi đó, tại cơ sở y tế, việc tham vấn trẻ từ đủ 7 tuổi có thể hướng đến những em có liên quan trực tiếp hơn đến vấn đề hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người.
Hai nhóm dữ liệu này có thể bổ sung cho nhau nếu được thiết kế đúng phương pháp. Một bên cung cấp góc nhìn xã hội rộng hơn, bên kia có thể cung cấp thông tin định tính sâu hơn từ những trẻ có trải nghiệm hoặc mức độ liên quan trực tiếp.
Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo phải phân loại rõ dữ liệu theo độ tuổi, môi trường khảo sát và mức độ liên quan của trẻ đối với chính sách. Không thể lấy kết quả của một nhóm rồi suy rộng một cách máy móc cho toàn bộ trẻ em.
- Với trẻ 7 tuổi, làm thế nào để biết câu trả lời xuất phát từ nhận thức thực sự chứ không phải cảm tính về việc hiến tạng?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đây là vấn đề thuộc về chất lượng của phương pháp tham vấn.
Thông tin cung cấp cho trẻ phải phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Những khái niệm y khoa phức tạp cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, tránh làm trẻ hoang mang hoặc hình thành nhận thức sai lệch.
Quan trọng hơn, câu hỏi phải trung lập. Không thể dùng những thông điệp gây xúc động mạnh, khơi gợi cảm giác tội lỗi hoặc tạo ra một “nghĩa vụ đạo đức” rằng trẻ phải hiến mô vì người khác.
Trẻ phải được quyền nói “không”, được quyền không trả lời và được quyền bày tỏ quan điểm khác với người lớn.
Bên cạnh đó, ý kiến của trẻ trong khảo sát chỉ phục vụ mục đích xây dựng chính sách. Nó không phải là quyết định pháp lý cho phép thực hiện một can thiệp y tế.
- Dự thảo có những quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh. Vậy ý kiến của một trẻ 7 tuổi có vai trò gì đối với những quy định sau này có thể áp dụng cho chính các em?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Dự thảo cần phân biệt rất rõ giữa hiến bộ phận cơ thể không tái sinh và hiến mô tái sinh ở người chưa thành niên.
Theo nội dung dự thảo được trao đổi, người dưới 18 tuổi không được hiến bộ phận cơ thể không tái sinh khi còn sống; việc hiến mô tái sinh chỉ được đặt ra trong những trường hợp nhất định và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ chặt chẽ, trong đó có sự đồng ý của chính trẻ, sự đồng ý của người đại diện và tư vấn độc lập nhằm bảo đảm tính tự nguyện.
Như vậy, việc hỏi trẻ 7 tuổi trong quá trình xây dựng luật không phải là trao trước cho trẻ quyền hiến mô.
Ngược lại, tiếng nói của các em giúp cơ quan soạn thảo hiểu được trẻ nghĩ gì, sợ điều gì, cần được giải thích ra sao và cơ chế nào có thể giúp hạn chế nguy cơ bị ép buộc.
Đây cũng là cơ sở để củng cố nguyên tắc rất quan trọng là người đại diện không thể đơn giản tự quyết định việc hiến mô thay cho trẻ nếu trẻ không đồng ý.
- Kết quả khảo sát trẻ em sẽ có “quyền lực” đến đâu khi chuyển thành hồ sơ trình Quốc hội?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Không nên hiểu dữ liệu khảo sát là một dạng “lá phiếu” quyết định nội dung của Luật.
Kết quả khảo sát trẻ em là nguồn thông tin tham vấn chính thức, giúp cơ quan soạn thảo đánh giá tác động của chính sách đối với trẻ em, nhưng không có giá trị quyết định tuyệt đối và không thay thế thẩm quyền lập pháp của Quốc hội.
Điều quan trọng là cơ quan soạn thảo phải có trách nhiệm tổng hợp, xem xét, tiếp thu và giải trình đối với những ý kiến đã thu thập được.
Nếu một kiến nghị của trẻ được tiếp thu thì cần làm rõ nội dung được tiếp thu. Nếu không tiếp thu thì cũng cần giải thích lý do.
Cách làm này vừa bảo đảm quyền được lắng nghe của trẻ, vừa giữ được ranh giới giữa tham vấn chính sách và quyết định lập pháp.
Việc hỏi trẻ 7 tuổi trong quá trình xây dựng luật không phải là trao trước cho trẻ quyền hiến mô. Ngược lại, tiếng nói của các em giúp cơ quan soạn thảo hiểu được trẻ nghĩ gì, sợ điều gì, cần được giải
thích ra sao và cơ chế nào có thể giúp hạn chế nguy cơ bị ép buộc. Đây cũng là cơ sở để củng cố nguyên tắc rất quan trọng là người đại diện không thể đơn giản tự quyết định việc hiến mô thay cho trẻ nếu trẻ không đồng ý.Luật sư Nguyễn Văn Hậu
- Một vấn đề rất nhạy cảm là dữ liệu sức khỏe, đời sống riêng tư của trẻ. Làm sao để bảo đảm những thông tin này không bị lộ hoặc sử dụng sai mục đích?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đây là yêu cầu pháp lý đặc biệt quan trọng. Thông tin về sức khỏe, đời sống riêng tư, dữ liệu sinh trắc học và di truyền của trẻ em thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Vì vậy, khi thực hiện khảo sát, việc thu thập và xử lý dữ liệu phải đúng mục đích, minh bạch, giới hạn quyền truy cập và có biện pháp bảo mật phù hợp.
Trước khi khảo sát, cần thông báo rõ cho trẻ và cha mẹ hoặc người đại diện về mục đích thu thập, phạm vi sử dụng, cách thức xử lý, thời hạn lưu trữ và các quyền liên quan.
Sự đồng ý phải được đưa ra trên cơ sở hiểu biết và tự nguyện, không thể coi sự im lặng là đồng ý.
Về kĩ thuật, đơn vị thực hiện cần áp dụng các biện pháp như mã hóa, ẩn danh hóa khi phù hợp, phân quyền truy cập và kiểm soát việc chia sẻ dữ liệu. Khi công bố kết quả khảo sát, không được để lộ danh tính của trẻ.
Bảo vệ dữ liệu ở đây không chỉ là vấn đề kĩ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư, danh dự, nhân phẩm và sự an toàn của trẻ.
- Nếu ý kiến của trẻ hoàn toàn trái ngược với quan điểm của chuyên gia y tế, nhà quản lí hoặc đa số người lớn, cơ quan soạn thảo phải xử lí thế nào?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Không thể giải quyết bằng cách đơn giản nói rằng “trẻ còn nhỏ nên không hiểu” và bỏ qua ý kiến của các em.
Khi kết quả khảo sát mâu thuẫn với đánh giá chuyên môn, cơ quan soạn thảo cần phân tích nguyên nhân, đánh giá mức độ xác đáng của từng ý kiến và xem xét trên nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em.
Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng quyền được bày tỏ ý kiến không đồng nghĩa với quyền quyết định chính sách.
Ý kiến của trẻ có giá trị rất quan trọng trong việc nhận diện tâm lí, nguyện vọng, những lo ngại hoặc nguy cơ mà trẻ có thể gặp phải. Nhưng ý kiến đó không đương nhiên thay thế kết luận khoa học, yêu cầu an toàn y tế hay thẩm quyền lập pháp.
Điều cần thiết là cơ quan soạn thảo phải giải trình minh bạch vì sao một ý kiến được tiếp thu hoặc chưa được tiếp thu.
Nếu trẻ bày tỏ những lo ngại chính đáng, ngay cả khi đề xuất cuối cùng không thể thực hiện theo đúng mong muốn đó, những lo ngại này vẫn có thể trở thành căn cứ để bổ sung cơ chế bảo vệ, chẳng hạn tư vấn y khoa và tâm lí độc lập, cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi hoặc tăng cường biện pháp phòng ngừa ép buộc.
Nói cách khác, việc hỏi một đứa trẻ 7 tuổi về một chính sách liên quan đến hiến mô, tạng không phải là trao cho trẻ quyền quyết định hiến hay không hiến. Điều quan trọng hơn là pháp luật phải tạo ra một cơ chế để tiếng nói của trẻ được lắng nghe một cách thực chất, nhưng đồng thời được đặt trong hàng rào bảo vệ về pháp lí, y tế, tâm lí và quyền riêng tư.
- Xin trân trọng cảm ơn Luật sư Nguyễn Văn Hậu về cuộc trao đổi rất thẳng thắn, sâu sắc và giàu giá trị pháp lí này!
Hồ Quang
Nguồn: TẠP CHÍ MỘT THẾ GIỚI
https://1thegioi.vn/xon-xao-viec-hoi-y-kien-tre-7-tuoi-ve-hien-tang-lang-nghe-hay-ep-buoc-260440.html
